แค่พูดถึงศิลปะหลายคนก็คงจินตนาการถึงภาพวาดหรือกิจกรรมฝาผนังเป็นหลัก โดยที่ไม่รู้เลยว่างานด้านอื่น ๆ เองก็ถูกจัดไว้ว่าเป็นงานศิลปะเช่นกัน และสิ่งที่เราจะพาไปทำความรู้จักในวันนี้เรียกว่าหัตถกรรมศิลป์ หรือศิลปะที่ว่าด้วยการผลิตด้วยมือ
ความโดดเด่นของหัตถกรรมศิลป์
การสร้างผลงานศิลปะขึ้นมาหนึ่งชิ้น จำเป็นต้องอาศัยความประณีต ความเชี่ยวชาญ และความอดทน โดยอาศัยเครื่องมือหรืออุปกรณ์เข้ามาช่วยผ่อนแรง โดยศิลปะประเภทนี้ที่พบเห็นได้บ่อย ได้แก่
1. เครื่องปั้นดินเผา
มีความโดดเด่นเรื่องรูปร่างและลวดลายตกแต่งต่าง ๆ พร้อมกับลักษณะการใช้งานที่ค่อนข้างคงทน เช่น ตุ๊กตา ภาชนะ กระปุก ชาม ถ้วย เป็นต้น
2. เครื่องจักสาน
ส่วนใหญ่จะใช้ประโยชน์จากพืชท้องถิ่นนำมาสานสลับกันจนเป็นรูปร่างและลวดลายตามรสนิยม เช่น หวาย ไม้ไผ่ หรือพืชเส้นใยอื่น ๆ ความโดดเด่น คือ ได้เครื่องเรือนที่มีลักษณะใหญ่โตแข็งแรง พบเห็นได้ทั้งตะกร้า กระบุง กระติ๊บ กระเป๋าย่านลิเภา
3. เครื่องถักทอ
เป็นศิลปะที่มีความโดดเด่นและมีเอกลักษณ์ในแต่ละพื้นที่พบเห็นได้ทั่วทุกภาคในประเทศไทย เช่น ผ้าไหมพุมเรียง ภาคใต้ ผ้าไหมแพรวา ภาคอีสาน เสื้อม่อฮ่อม ภาคเหนือ
4. เครื่องไม้แกะสลัก
หลัก ๆ มีอยู่ด้วยกัน 2 ลักษณะ คือ
- การแกะเป็นภาพนูนบนเนื้อไม้ ลักษณะงานต้องอาศัยความประณีตและการออกแบบอย่างมีศิลปะ
- การแกะแบบลอยตัว เป็นงานที่ต้องอาศัยความระมัดระวัง และประณีตเพื่อให้ผลงานออกมาสวยงาม โดดเด่น
5. เครื่องหนัง
ส่วนใหญ่สร้างขึ้นเพื่อตอบสนองความต้องการของมนุษย์ด้านการใช้ประโยชน์หรือใช้สอย เช่น กระเป๋า
หลักเกณฑ์ในการออกแบบ
จุดประสงค์ของการออกแบบงานหัตถศิลป์ จำเป็นต้องคำนึงถึงรูปแบบ ดังต่อไปนี้
1. รูปแบบมาก่อนประโยชน์ใช้สอย
กระบวนการออกแบบงานหัตถศิลป์จะเน้นที่ความงามมาก่อนประโยชน์ใช้สอยเสมอ โดยมีจุดประสงค์เพื่อยกระดับคุณค่าของผลิตภัณฑ์ให้สูงขึ้น
2. ประโยชน์ใช้สอยมาก่อนรูปแบบ
มุ่งเน้นไปที่ประโยชน์ที่จะได้รับจากผลิตภัณฑ์มากกว่าความงาม แนวทางการออกแบบจำเป็นต้องให้ความสำคัญทั้งรูปทรง สีสัน ความเป็นไปของสังคม รูปแบบ ความเหมาะสมของวัสดุ ไปจนถึงกรรมวิธีการผลิต
3. การตลาดมาก่อนการออกแบบ
สำหรับการออกแบบงานในลักษณะนี้จะเน้นที่วิเคราะห์ความเป็นไปของตลาดก่อนจะผลิตสินค้าหรือผลิตภัณฑ์
4. อารมณ์ความรู้สึกมาก่อนรูปแบบ
การเลือกซื้อผลิตภัณฑ์ที่มีคุณค่าทางด้านศิลปะบางทีก็ทำไปเพื่อความรื่นรมย์ การสร้างสรรค์ประสบการณ์ และลักษณะที่เฉพาะตัว โดยคำนึงถึงความรู้สึกเป็นหลัก
เป็นอย่างไรกันบ้างกับศิลปะที่ว่าด้วยการผลิตด้วยมือ บอกเลยว่าน่าสนใจ และแต่ละอย่างบอกเลยว่าต้องใช้ทั้งเวลาและกรรมวิธีการผลิตที่ยาวนาน และต้องอาศัยความเชี่ยวชาญจึงจะได้ผลงานออกมาเป็นที่น่าพึงพอใจ แต่อย่างไรก็ตามก่อนการออกแบบหรือสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ใดขึ้นมาก็ตาม จำเป็นต้องตอบคำถามให้ได้ว่าการออกแบบในครั้งนี้มีจุดประสงค์เพื่ออะไร เพื่อเน้นความสวยงาม เน้นประโยชน์ใช้สอย เน้นการตลาด หรือเน้นเรื่องความรู้สึก